[Ngọc]

100 cách xưng hô trong truyện cổ trang Trung Quốc​

Nếu thường xuyên đọc truyện cổ trang Trung Quốc, chắc hẳn bạn từng gặp cảnh nhân vật vừa xuất hiện đã "bổn vương", "bản cung", "tại hạ", "các hạ", "bần tăng", "đạo hữu".. Bay đầy màn hình. Nhân vật thì chưa nhớ nổi mặt, nhưng cách xưng hô đã đủ khiến người đọc phải âm thầm dựng một cái gia phả trong đầu.

Dưới đây là 100 từ và cụm từ xưng hô thường gặp trong truyện cổ trang, võ hiệp, cung đấu và tiên hiệp Trung Quốc, kèm chữ Hán, phiên âm Pinyin và ý nghĩa tiếng Việt.

Cần lưu ý rằng đây là cách dùng phổ biến trong văn học, phim ảnh và truyện mạng. Một số danh xưng chỉ phổ biến ở một số thời kỳ, một số khác được tiểu thuyết cổ trang hiện đại sử dụng rộng hơn thực tế lịch sử. Vì thế, đừng thấy nhân vật đời Đường nói giống nhân vật đời Thanh rồi kết luận người xưa dùng chung một "bộ từ điển xưng hô" nhé.

Hoàng đế và hoàng tộc​

Tiếng Trung	Pinyin	Nghĩa và cách dùng
朕	zhèn	Trẫm – cách hoàng đế tự xưng
寡人	guǎrén	Quả nhân – cách một số quân chủ thời cổ tự xưng
陛下	bìxìa	Bệ hạ – cách gọi hoàng đế hoặc quân chủ
皇上	húangshàng	Hoàng thượng – cách gọi hoàng đế rất quen thuộc trong phim truyện
圣上	shèngshàng	Thánh thượng – cách gọi tôn kính dành cho hoàng đế
太上皇	tàishànghúang	Thái thượng hoàng – hoàng đế đã truyền ngôi nhưng vẫn còn sống
太子	tàizǐ	Thái tử – người được lập làm người kế vị ngai vàng
殿下	dìanxìa	Điện hạ – cách gọi thái tử, hoàng tử, công chúa hoặc thành viên hoàng thất tùy hoàn cảnh
王爷	wángye	Vương gia – cách gọi người mang tước Vương, rất thường gặp trong tiểu thuyết
本王	běnwáng	Bổn vương – cách vương gia tự xưng trong truyện
父皇	fùhúang	Phụ hoàng – hoàng tử, công chúa gọi cha là hoàng đế
母后	mǔhòu	Mẫu hậu – cách con cái hoàng gia gọi hoàng hậu hoặc mẹ có địa vị tương ứng

Trong truyện ngôn tình cổ đại, nhân vật mở miệng câu đầu tiên đã "bổn vương" thì thường không phải người qua đường. Khả năng khá cao anh ta là nam chính, nam phụ hoặc người sắp khiến cả kinh thành mất ngủ.

Hậu cung và hoàng thất​

Tiếng Trung	Pinyin	Nghĩa và cách dùng
皇后	húanghòu	Hoàng hậu – chính thất của hoàng đế
太后	tàihòu	Thái hậu – thường là mẹ hoặc chính thất của tiên đế có địa vị cao trong cung
娘娘	níangniang	Nương nương – cách gọi hoàng hậu, phi tần hoặc nữ nhân quyền quý trong cung
本宫	běngōng	Bản cung – cách tự xưng thường gặp của nữ nhân có địa vị cao trong cung ở phim truyện
哀家	āijiā	Ai gia – cách tự xưng rất quen thuộc của thái hậu trong hí khúc, phim và tiểu thuyết
臣妾	chénqiè	Thần thiếp – cách phi tần hoặc người vợ tự xưng trước hoàng đế trong văn học cổ trang
妾身	qièshēn	Thiếp thân – cách phụ nữ tự xưng khiêm nhường
贵妃	gùifēi	Quý phi – một tước vị cao trong hậu cung
嫔妃	pínfēi	Tần phi – cách gọi chung các phi tần trong hậu cung
皇兄	húangxiōng	Hoàng huynh – cách gọi anh trai thuộc hoàng tộc
皇弟	húangdì	Hoàng đệ – cách gọi em trai thuộc hoàng tộc
皇妹	húangmèi	Hoàng muội – cách gọi em gái thuộc hoàng tộc

Trong truyện cung đấu, lúc nữ chính còn nói "thần thiếp" thì có thể vẫn khá hiền. Đến ngày nàng bình thản nói "bản cung" thì hội phản diện nên bắt đầu kiểm tra xem mình còn bao nhiêu tập để sống.

Quan lại, thái giám và người hầu​

Tiếng Trung	Pinyin	Nghĩa và cách dùng
臣	chén	Thần – bề tôi tự xưng trước quân chủ
微臣	wēichén	Vi thần – quan lại tự xưng khiêm nhường trước hoàng đế
下官	xìaguān	Hạ quan – quan chức tự xưng khiêm nhường, nhất là trước người có chức vị cao hơn
本官	běnguān	Bản quan – quan lại tự xưng, thường gặp trong tiểu thuyết và phim cổ trang
大人	dàrén	Đại nhân – cách gọi quan lại hoặc người có địa vị
将军	jiāngjūn	Tướng quân – cách gọi người giữ chức vụ quân sự
公公	gōnggong	Công công – trong bối cảnh cung đình thường dùng để gọi thái giám
嬷嬷	mómo	Ma ma – phụ nữ lớn tuổi phục vụ trong cung hoặc phủ, có thể là nhũ mẫu hay quản sự
奴才	núcai	Nô tài – người hầu hoặc thuộc hạ tự xưng trước chủ nhân trong một số bối cảnh
奴婢	núbì	Nô tỳ – nữ hầu, cung nữ tự xưng trước chủ nhân

Câu "Nô tài đáng chết!" xuất hiện nhiều đến mức nếu nhân vật thật sự chết mỗi lần nói câu này thì hoàng cung chắc tuyển người không kịp.

Xưng hô trong gia đình​

Tiếng Trung	Pinyin	Nghĩa và cách dùng
父亲	fùqīn	Phụ thân – cha
母亲	mǔqīn	Mẫu thân – mẹ
爹	diē	Cha, phụ thân – cách gọi gần gũi
娘	níang	Nương, mẹ – cách gọi thân mật
兄长	xiōngzhǎng	Huynh trưởng – anh trai
弟弟	dìdi	Đệ đệ – em trai
姐姐	jiějie	Tỷ tỷ – chị gái
妹妹	mèimei	Muội muội – em gái
祖父	zǔfù	Tổ phụ – ông nội
祖母	zǔmǔ	Tổ mẫu – bà nội
伯父	bófù	Bá phụ – anh trai của cha
叔父	shūfù	Thúc phụ – em trai của cha

Ngoài ra còn vô số cách gọi họ hàng như cữu cữu, di mẫu, biểu ca, biểu muội, đường huynh, đường tỷ.. Nếu đọc truyện gia đấu mà nhân vật đông hơn đội hình một câu lạc bộ bóng đá thì vẽ sơ đồ gia đình là quyết định hoàn toàn hợp lý.

Vợ chồng và tình cảm​

Tiếng Trung	Pinyin	Nghĩa và cách dùng
夫君	fūjūn	Phu quân – người vợ gọi chồng
娘子	níangzi	Nương tử – cách người chồng gọi vợ, rất phổ biến trong truyện
相公	xìanggong	Tướng công – cách người vợ gọi chồng trong nhiều tác phẩm
夫人	fūrén	Phu nhân – vợ hoặc phụ nữ đã kết hôn, thường mang sắc thái kính trọng
郎君	lángjūn	Lang quân – chồng, người yêu hoặc chàng trai tùy văn cảnh
内人	nèirén	Nội nhân – cách một người đàn ông nhắc đến vợ mình
外子	wàizǐ	Ngoại tử – cách người vợ nhắc đến chồng trong văn phong trang trọng, cổ điển
拙荆	zhuōjīng	Chuyết kinh – cách người đàn ông khiêm nhường gọi vợ mình
意中人	yìzhōngrén	Ý trung nhân – người mình yêu, người trong lòng
心上人	xīnshàngrén	Tâm thượng nhân – người mình thương yêu

Đặc biệt, "nương tử" không phải là "mẹ". Nếu nam chính ôm nữ chính rồi gọi một tiếng "nương tử", đó thường là cảnh ngọt ngào chứ chưa đến mức khiến độc giả phải gọi cảnh sát.

Cách gọi người khác lịch sự​

Tiếng Trung	Pinyin	Nghĩa và cách dùng
公子	gōngzǐ	Công tử – cách gọi chàng trai trẻ, thường là người có gia thế hoặc phong thái
姑娘	gūniang	Cô nương – cách gọi cô gái trẻ
小姐	xiǎojiě	Tiểu thư – con gái nhà quyền quý hoặc cô gái trẻ tùy bối cảnh
少爷	shàoye	Thiếu gia – con trai nhà giàu hoặc quyền quý
老爷	lǎoye	Lão gia – chủ nhân nam hoặc người đàn ông có địa vị trong gia đình
先生	xiānsheng	Tiên sinh – người có học thức, thầy giáo hoặc người đáng kính
阁下	géxìa	Các hạ – cách gọi đối phương tương đối trang trọng
足下	zúxìa	Túc hạ – cách gọi "ngài, ông, bạn" theo lối cổ
兄台	xiōngtái	Huynh đài – cách gọi một người đàn ông ngang hàng
诸位	zhūwèi	Chư vị – cách gọi nhiều người một cách lịch sự

"Tại hạ xin hỏi vị huynh đài này.." thường là một câu mở đầu khá văn minh.

Sau đó hai bên có thể kết bạn uống rượu.

Cũng có thể rút kiếm đánh nhau.

Giang hồ mà, khó nói trước.

Những cách tự xưng thường gặp​

Tiếng Trung	Pinyin	Nghĩa và cách dùng
在下	zàixìa	Tại hạ – cách tự xưng khiêm nhường giữa những người tương đối ngang hàng
小生	xiǎoshēng	Tiểu sinh – chàng trai, thư sinh trẻ tự xưng khiêm nhường
小女子	xiǎonǚzǐ	Tiểu nữ tử – cô gái tự xưng khiêm nhường
小人	xiǎorén	Tiểu nhân – người có địa vị thấp tự xưng trước người quyền thế
晚辈	wǎnbèi	Vãn bối – người thuộc thế hệ sau tự xưng trước tiền bối
老夫	lǎofū	Lão phu – đàn ông lớn tuổi tự xưng
老身	lǎoshēn	Lão thân – phụ nữ lớn tuổi tự xưng
老朽	lǎoxiǔ	Lão hủ – người già tự xưng khiêm nhường

Một nhân vật tự xưng "lão phu" nhưng gương mặt nhìn chỉ khoảng ba mươi tuổi thì đừng vội bắt lỗi tác giả.

Nếu đây là truyện tiên hiệp, ông chú đó có khi đã sống được tám trăm năm.

Xưng hô trong giang hồ và võ lâm​

Tiếng Trung	Pinyin	Nghĩa và cách dùng
前辈	qíanbèi	Tiền bối – người đi trước, có tuổi đời, kinh nghiệm hoặc địa vị cao hơn
大侠	dàxía	Đại hiệp – người có võ công hoặc danh tiếng trong giang hồ
少侠	shàoxía	Thiếu hiệp – người trẻ tuổi hành tẩu giang hồ
掌门	zhǎngmén	Chưởng môn – người đứng đầu môn phái
帮主	bāngzhǔ	Bang chủ – người đứng đầu một bang
教主	jìaozhǔ	Giáo chủ – người đứng đầu một giáo phái
门主	ménzhǔ	Môn chủ – người đứng đầu một môn
盟主	méngzhǔ	Minh chủ – người đứng đầu một liên minh
本座	běnzuò	Bổn tọa – cách tự xưng của nhân vật có địa vị cao, thường gặp trong võ hiệp, tiên hiệp
同道	tóngdào	Đồng đạo – người cùng giới, cùng đường tu hành hoặc cùng giới võ lâm

Nếu nhân vật vừa xuất hiện đã tự xưng "bổn tọa", khả năng cao đây không phải người bán bánh bao đầu phố.

Ít nhất cũng phải là giáo chủ, tông chủ, cao thủ hoặc boss có nhạc nền riêng.

Xưng hô trong sư môn​

Tiếng Trung	Pinyin	Nghĩa và cách dùng
师父	shīfu	Sư phụ – người trực tiếp truyền dạy mình
师尊	shīzūn	Sư tôn – cách gọi sư phụ trang trọng, rất phổ biến trong truyện tiên hiệp
弟子	dìzǐ	Đệ tử – người học dưới sư phụ hoặc môn phái
徒儿	tú'ér	Đồ nhi – cách sư phụ gọi đệ tử
师兄	shīxiōng	Sư huynh – nam đồng môn có vai vế hoặc nhập môn trước
师弟	shīdì	Sư đệ – nam đồng môn có vai vế hoặc nhập môn sau
师姐	shījiě	Sư tỷ – nữ đồng môn có vai vế hoặc nhập môn trước
师妹	shīmèi	Sư muội – nữ đồng môn có vai vế hoặc nhập môn sau

Trong ngôn tình tiên hiệp, "sư huynh" và "sư muội" ban đầu có thể chỉ là quan hệ đồng môn rất trong sáng.

Đến chương 300 thì chưa chắc.

Xưng hô trong Phật giáo, Đạo giáo và tiên hiệp​

Tiếng Trung	Pinyin	Nghĩa và cách dùng
贫僧	pínsēng	Bần tăng – nhà sư tự xưng khiêm nhường
贫道	píndào	Bần đạo – đạo sĩ tự xưng khiêm nhường
施主	shīzhǔ	Thí chủ – cách tăng nhân gọi người tại gia
道友	dàoyǒu	Đạo hữu – cách những người tu hành gọi nhau
真人	zhēnrén	Chân nhân – danh xưng tôn kính trong Đạo giáo, cũng thường xuất hiện trong tiên hiệp
仙子	xiānzǐ	Tiên tử – cách gọi nữ tiên hoặc nữ tu sĩ
尊者	zūnzhě	Tôn giả – danh xưng dành cho người có địa vị hoặc tu vi cao
老祖	lǎozǔ	Lão tổ – bậc tổ tiên, trưởng bối cực cao hoặc cường giả lâu đời trong môn phái, gia tộc

"Đạo hữu xin dừng bước!"

Trong truyện tiên hiệp, nghe câu này tốt nhất đừng mừng vì tưởng có người muốn làm quen.

Có khi người ta muốn bán pháp bảo.

Có khi muốn hỏi đường.

Và cũng có khi muốn cướp túi trữ vật của bạn.

Phân biệt một số cách xưng hô dễ nhầm​

"Bệ hạ" là người khác gọi hoàng đế, còn "trẫm" là hoàng đế tự xưng. Vì vậy hoàng đế không bình thường chút nào nếu đứng trước gương rồi tự giới thiệu: "Bệ hạ hôm nay thật đẹp trai".

"Điện hạ" thường dùng để gọi thái tử, hoàng tử, công chúa hoặc người thuộc hoàng thất tùy thời đại và bối cảnh. Không phải cứ thuộc hoàng tộc là có thể gọi bừa "điện hạ".

"Bản cung" và "bổn vương" chủ yếu được độc giả Việt Nam quen thuộc qua phim ảnh và tiểu thuyết. Khi viết truyện lịch sử nghiêm túc, cần kiểm tra cách dùng phù hợp với triều đại cụ thể.

"Tại hạ" là cách tự xưng, còn "các hạ" là cách gọi đối phương. Nói đơn giản:

"Tại hạ Trương Tam, xin hỏi các hạ là ai?"

Nghe rất đúng chất giang hồ.

Còn:

"Các hạ Trương Tam, xin hỏi tại hạ là ai?"

Nghe giống nhân vật vừa bị đánh mất trí nhớ hơn.

"Tiền bối" dùng để gọi người thuộc thế hệ trước hoặc có địa vị, kinh nghiệm cao hơn. Người ở vai dưới có thể tự xưng là "vãn bối".

"Sư phụ" là người dạy mình, trong khi "sư huynh", "sư tỷ", "sư đệ", "sư muội" thường là những người cùng sư môn hoặc cùng hệ truyền thừa.

Có nên dùng nguyên cách xưng hô Trung Quốc khi dịch truyện?​

Điều này tùy phong cách bản dịch.

Các từ đã rất quen với độc giả Việt Nam như phụ hoàng, mẫu hậu, hoàng huynh, bản cung, bổn vương, thần thiếp, vi thần, công tử, cô nương, tại hạ, các hạ, sư huynh, sư muội, đạo hữu.. Có thể giữ lại để tạo không khí cổ trang.

Tuy nhiên, không nên nhồi quá nhiều từ Hán Việt chỉ để câu văn nghe "cổ". Một câu nhân vật bình thường chỉ muốn hỏi:

"Bạn ăn cơm chưa?"

Mà dịch thành:

"Các hạ hôm nay đã dùng thiện hay chưa?"

Thì người đọc có thể chưa kịp cảm nhận không khí cổ trang đã cảm thấy nhân vật sống hơi.. Mệt.

Quan trọng nhất vẫn là chọn cách xưng hô phù hợp với thân phận, quan hệ và hoàn cảnh của nhân vật.

Hiểu được những cách xưng hô trên sẽ giúp việc đọc truyện cổ trang Trung Quốc dễ dàng hơn rất nhiều. Ít nhất lần sau khi gặp một người tự xưng "bổn tọa", bạn sẽ biết nên gọi họ là tiền bối hay giáo chủ, thay vì vui vẻ tiến tới hỏi:

"Anh ơi, nhà vệ sinh ở đâu?"